We denken dat we communiceren, maar meestal blijft het slechts bij interpreteren.

Communicatie lijkt zo vanzelfsprekend

We communiceren de hele dag. In gesprekken die elkaar opvolgen, in overleggen waarin besluiten worden genomen, in korte berichten tussendoor. Soms expliciet, vaak impliciet. In woorden, maar net zo goed in stiltes, onderlinge blikken en timing.

Het is zo vanzelfsprekend dat we er zelden nog bij stilstaan en toch ontstaat er voortdurend ruis. Niet omdat de intentie ontbreekt, maar omdat interpretatie ertussen komt.

Wat we zeggen is niet wat de ander hoort

We gaan er vaak vanuit dat communicatie draait om zenden en ontvangen. Dat wanneer iets helder wordt uitgesproken, dat het ook helder wordt begrepen. Alsof woorden een vaste betekenis hebben die voor iedereen gelijk is.

Maar zo werkt het niet.

Communicatie is geen overdracht van informatie. Het is interpretatie. Wat iemand zegt, wordt niet simpelweg ontvangen, maar gefilterd door degene die luistert. Door ervaringen, overtuigingen, eerdere interacties en de relatie die al bestaat. Daardoor ontstaat er vrijwel altijd verschil tussen wat bedoeld wordt en wat wordt gehoord.

We denken dat we dezelfde werkelijkheid delen

Wat deze dynamiek zo uitdagend maakt, is dat we ons daar nauwelijks bewust van zijn.

Iedereen kijkt naar dezelfde situatie, maar ziet iets anders. Niet omdat we onzorgvuldig zijn, maar omdat we waarnemen vanuit onze eigen werkelijkheid. Wat voor de één helder is, voelt voor de ander niet kloppend. Wat voor de één een neutrale opmerking is, kan bij de ander iets raken. Wat voor de één logisch is, roept bij de ander juist vragen op.

En toch gaan we er in gesprekken vaak vanuit dat we hetzelfde bedoelen. Dat we hetzelfde zien en dat we hetzelfde begrijpen. Maar dat is zelden het geval.

In de praktijk lopen verschillende werkelijkheden door elkaar heen, terwijl we denken dat we één gesprek voeren. De ruis ontstaat niet zozeer in de woorden, maar in de invulling die we erin leggen. Zolang dat niet wordt herkend, blijven we reageren op verschillende werkelijkheden.

Overtuigingen sturen onze reacties

Onder die interpretaties liggen overtuigingen. Over hoe dingen horen te gaan, over wat professioneel is, over wat acceptabel is en over wat iemand bedoelt; vaak nog voordat het is uitgesproken.

Die overtuigingen sturen onze reflexen.

Ze bepalen hoe snel we reageren, waar we scherp op zijn, wat we benadrukken en wat we voor de ander invullen. Een opmerking kan daardoor iets raken wat niet zichtbaar is in het gesprek zelf en voordat we het doorhebben, reageren we niet meer op wat er gezegd wordt, maar op wat het in ons oproept.

Dat maakt communicatie niet alleen inhoudelijk, maar ook persoonlijk.

Waarom uitspreken zo moeilijk is

Daar komt nog iets bij. Veel mensen vinden het lastig om zich werkelijk uit te spreken. Niet omdat ze niets te zeggen hebben, maar omdat er iets op het spel staat. Hoe wordt het ontvangen? Wat doet het met de ander? Wat betekent het voor mijn positie?

De behoefte om bij te dragen is er vaak wel, maar de ruimte om dat te doen voelt niet altijd vanzelfsprekend.

Organisaties zijn lange tijd niet ingericht geweest op het ontwikkelen van deze vaardigheid. Het uitspreken van wat je ziet, denkt of voelt is geen vanzelfsprekend onderdeel van samenwerken. Het is iets wat je moet leren en leren vraagt ruimte.

Ruimte om te oefenen, om woorden te zoeken en om te ervaren dat je gehoord wordt. Zonder die ruimte blijft veel onuitgesproken. En in veel organisaties is er genoeg dat nog moet worden uitgesproken, maar wat niet wordt gedaan, omdat het geen plek krijgt.

En wat geen plek krijgt in het gesprek, verplaatst zich naar de onderstroom.

Begrijpen vraagt iets anders dan reageren

Als communicatie werkelijk iets moet bijdragen, dan zou het veel minder moeten gaan over overtuigen en veel meer over begrijpen. Daar zit voor velen van ons de uitdaging.

De meeste mensen luisteren niet om te begrijpen. Ze luisteren om te reageren. Vanuit hun eigen perspectief, hun eigen interpretatie en hun eigen 'waarheid', terwijl echte afstemming juist begint bij het tijdelijk loslaten daarvan.

Bij het stellen van vragen. Echte vragen. Niet om je punt kracht bij te zetten, maar om de werkelijkheid van de ander te verkennen. Wat maakt dat iemand dit zo ziet? Wat speelt er mee wat nog niet is uitgesproken? Juist die vaardigheid blijft vaak onderontwikkeld.

Feedback raakt meer dan we denken

Communicatie stopt bovendien niet bij het gesprek zelf. Ze gaat ook over reflectie en feedback. In veel situaties wordt het daar spannend.

Feedback geven vraagt precisie, omdat woorden gewicht hebben. Maar feedback ontvangen vraagt misschien nog wel meer, omdat het iets zegt over hoe je wordt gezien en raakt aan overtuigingen die je hebt over jezelf. Voordat je het doorhebt, reageer je niet meer vanuit nieuwsgierigheid, maar vanuit verdediging.

Daar zit een kantelpunt.

Wanneer feedback niet wordt gezien als aanval, maar als informatie, verandert de dynamiek. Dat vraagt echter wel om bewustzijn en veiligheid. Zonder die twee blijft communicatie voorzichtig of juist scherp, maar zelden echt en puur.

Communicatie als spiegel

We zeggen vaak dat we beter moeten communiceren, maar communicatie is zelden het probleem.

Het laat zien waar het probleem zit. In overtuigingen die niet worden onderzocht. In percepties die niet worden gedeeld. In gedrag dat niet wordt begrepen. In veiligheid die onvoldoende wordt ervaren.

Communicatie is daarmee geen oplossing op zichzelf, maar het is een spiegel. Wat onder de oppervlakte speelt, wordt zichtbaar in interactie. Vaak niet expliciet, maar altijd voelbaar.

Waar de echte winst zit

Wat vaak onderbelicht blijft, is hoeveel potentieel er verloren gaat in miscommunicatie die nooit echt wordt herkend.

Het is opmerkelijk hoe weinig organisaties werkelijk investeren in het vaardig maken van mensen in onderlinge communicatie. In plaats daarvan zien we vaak hetzelfde patroon terug: nieuwe interventies, aanvullende programma's, nog meer leiderschapsontwikkeling.

Alsof de oplossing buiten de interactie ligt, terwijl die zich juist daarbinnen afspeelt. Daar waar de grootste winst te behalen is.

In het durven uitspreken van wat er speelt. In het toelaten van spanning, zodat die niet ondergronds blijft en in het uitnodigen van verschillende perspectieven, ook wanneer die afwijken.

Daar ontstaat beweging en wordt feedback een middel om te groeien. Er ontstaat samenwerking waarin informatie kan stromen en waar mensen zich daadwerkelijk uitspreken.

De grootste winst zit in beter leren begrijpen in hoe we met elkaar omgaan.

Wat mij in organisaties het meest bezighoudt, is niet wat zichtbaar misgaat, maar wat in samenhang nog niet wordt herkend.

Daar ontstaat vaak de grootste beweging, mits we bereid zijn integraal te kijken.

In de volgende editie onderzoek ik hoe structuur en ritme deze dynamiek ondersteunen of juist verstoren.